بخش پایین‌دستی صنعت نفت به‌عنوان نبض تپنده پایداری سوخت و انرژی کشور و ایجاد ارزش افزوده، در دهه فجر امسال چند طرح توسعه‌ای و راهبردی را به بهره‌برداری رساند؛ پروژه‌هایی که نقش مهمی در افزایش تولید، تقویت ارزش‌افزوده و تقویت جریان پایدار انرژی در صنعت نفت و در نهایت اقتصاد کشور ایفا می‌کنند.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه صنعت نفت به نقل از شبکه اطلاع رسانی نفت وانرژی” شانا”، دهه فجر ۱۴۰۴ برای بخش پایین‌دست صنعت نفت؛ صنایع گاز، پالایش و پتروشیمی با بهره‌برداری مجموعه‌ای از طرح‌ها و پروژه‌های توسعه‌ای همراه شد؛ طرح‌هایی که با هدف افزایش کیفی فرآورده‌ها، توسعه زیرساخت‌های انتقال، پایداری سوخت‌رسانی در سراسر کشور و تقویت زنجیره ارزش اجرا شده‌اند. این پروژه‌ها که بخشی از برنامه‌های وزارت نفت برای تداوم توسعه، تقویت تولید، افزایش خدمت‌رسانی به مردم، کاهش خام‌فروشی و افزایش تاب‌آوری شبکه تأمین انرژی کشور به‌شمار می‌رود، اکنون عملیاتی شده‌اند و زمینه‌ساز ارتقای توان عملیاتی و اقتصادی صنعت نفت خواهند بود. در ادامه این گزارش با مروری کوتاه به مهم‌ترین طرح‌ها و پروژه‌های به بار نشسته همزمان با چهل‌وهفتمین سالروز پیروزی انقلاب اسلامی در بخش پایین‌دستی صنعت نفت به‌عنوان بازوی پرتوان، خدمت‌رسان و موتور محرکه و ارزش‌آفرین صنعت می‌پردازیم.

بهره‌برداری از ۸۳ هزار میلیارد ریال پروژه گازرسانی

همزمان با ایام دهه فجر، صنعت گاز کشور شاهد شکوه خدمت‌رسانی با بهره‌برداری از ۳۱۴۳ طرح راهبردی بود که با تمرکز بر عدالت اجتماعی و پایداری انرژی در مدار تولید قرار گرفتند. با اجرای این پروژه‌ها با اعتباری بیش از ۸۳ هزار میلیارد ریال، چتر گازرسانی بر فراز ۳۷۸ روستا، یک شهر و ۲۷۶۲ واحد صنعتی دیگر گسترده شد و ۲ خط لوله انتقال گاز نیز به بهره‌برداری رسیدند.

همچنین عملیات اجرایی بخش دیگری از طرح‌های توسعه‌ای شامل گازرسانی به ۲۴۹ روستا و ۹۸ واحد صنعتی و یک خط لوله انتقال گاز نیز با ۴۱ هزار میلیارد ریال هزینه آغاز شد تا روند محرومیت‌زدایی و حمایت از تولید با شتابی مضاعف تداوم یابد.

در توسعه شریان‌های حیاتی نیز بهره‌برداری رسمی از ۸۳۲ کیلومتر خطوط سراسری انتقال گاز با سرمایه‌گذاری کلان ۷۳۱ میلیون یورو تحولی راهبردی در پایداری شبکه سراسری ایجاد کرده است. این دستاورد بزرگ با افتتاح ۶ واحد توربوکمپرسور در ایستگاه‌های تقویت فشار «دهشیر ۸»، «برازجان ۶» و «اردستان ۸» با ارزش ۱۹۱ میلیون یورو همراه شده است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تقویت توان انتقال گاز کشور ایفا می‌کنند.

از سویی دیگر نگاه هوشمندانه به آینده انرژی با آغاز عملیات اجرایی ۱۰۴ کیلومتر خطوط سراسری انتقال گاز به ارزش ۱۴۰ میلیون یورو، ۲۱ نقطه ایستگاه اندازه‌گیری به ارزش ۲۵ میلیون یورو و توسعه ذخیره‌سازی گاز طبیعی در گنبد نمکی نصرآباد کاشان با سرمایه‌گذاری ۳۲۰ میلیون یورو، نویدبخش مدیریت پایدار منابع در فصول سرد سال است.

تکمیل زنجیره پایداری گاز

همسو با تداوم توسعه شبکه انتقال گاز کشور، نیروگاه خورشیدی ۲۵۰ کیلوواتی ایستگاه قم ۲، پروژه طراحی، ساخت و بهره‌برداری سامانه حذف پیک سیگنالر معیوب در شرایط حین سرویس، تغییر کلاس خط ۳۶ اینچ سوم تهران، پروژه‌های حفاظت الکترونیک تأسیسات تقویت فشار گاز در پارچین، ساوه و قم، خرید، نصب و راه‌اندازی سیستم حفاظت الکترونیک تأسیسات تقویت فشار گاز سمنان و احداث دیوار بتنی تأسیسات ری در این ایام در منطقه ۳ عملیات انتقال گاز ایران بهره‌برداری شدند.

در همین مسیر و به‌منظور تقویت امنیت شریان‌های حیاتی، پروژه سیستم‌های حفاظتی – الکترونیکی ایستگاه‌های مخابراتی خط ۴۸ اینچ شمال – شمال شرق کشور، دیجیتال‌سازی مرکز تلفن منطقه و پروژه حفاظت الکترونیک تأسیسات تقویت فشار گاز دشت در منطقه ۴ عملیات انتقال گاز ایران و ساختمان اداری نوساز و راه‌اندازی پروژه رصد Flow Computer‌های ناحیه سوخت‌رسانی در تأسیسات تقویت فشار گاز در منطقه ۵ عملیات انتقال گاز ایران عملیاتی شدند.

توسعه زیرساخت‌ها در پالایشگاه گاز ایلام

پالایشگاه گاز ایلام نیز در امتداد توسعه شبکه‌های انتقال و تقویت زیرساخت‌های کلان گازرسانی در کشور، هم‌زمان با ایام دهه فجر با بهره‌برداری از ۶ طرح راهبردی به ارزش ۷۱۷ میلیارد و ۷۰۹ میلیون ریال، زنجیره پایداری تولید و امنیت انرژی را تقویت کرد. این اقدام‌ها شامل بهینه‌سازی پست برق با اعتبار ۴۴۷ میلیارد و ۶۷۵ میلیون ریال، نوسازی سامانه حفاظت الکترونیک با ۱۰۰ میلیارد ریال سرمایه‌گذاری و اجرای هشت کیلومتر کابل‌کشی فیبر نوری، بهسازی محوطه ۱۳ هزار مترمربعی شوتینگ گوگرد با هزینه ۷۹ میلیارد ریال، ساخت واریانت دکل برق با ۵۴ میلیارد و ۹۱۹ میلیون ریال و تکمیل سوله نیتروژن با اعتبار ۳۶ میلیارد ریال است.

عملیات اجرایی و بهره‌برداری از ۱۳ پروژه در پالایشگاه شهید هاشمی‌نژاد

پالایشگاه گاز شهید هاشمی‌نژاد هم با اختصاص سرمایه‌ای بالغ بر ۲۹ هزار میلیارد ریال، عملیات اجرایی و بهره‌برداری از ۱۳ پروژه راهبردی را آغاز کرد. در صدر این اقدام‌ها، طرح محیط زیستی بازیابی گاز کربنیک با سرمایه‌گذاری ۲۶ هزار میلیارد ریالی با مشارکت بخش خصوصی قرار دارد که در کنار پروژه بازیابی کامل آب‌های خروجی، گامی بلند برای ارتقای استانداردهای سبز در شمال شرق کشور به‌شمار می‌آید.

۱۰ طرح فنی نیز در بخش عملیاتی ازجمله پایان تعمیرات اساسی توربین‌های تزریق گاز واحد ذخیره‌سازی، نوسازی پوشش خطوط آب‌رسانی و استقرار سامانه‌های نو حفاظتی در حوزه پدافند غیرعامل به بهره‌برداری رسیدند.

ارتقای کیفی نفت‌گاز پالایشگاه شیراز

طرح ارتقای کیفی نفت‌گاز پالایشگاه شیراز (DHT) ازجمله طرح‌های مهم پالایشگاه شیراز است که در دهه فجر با فرمان مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری به‌صورت ویدئوکنفرانسی به بهره‌برداری رسید. این طرح با ظرفیت تبدیل ۲۶ هزار بشکه در روز نفت‌گاز معمولی به نفت‌گاز یورو با مجموع سرمایه‌گذاری ۱۸۳ میلیون یورو اجرا شد که با کاهش گوگرد محصول نفت‌گاز از ۷ هزار پی‌پی‌ام به ۱۰ پی‌پی‌ام، از ورود روزانه ۲۰ تن گوگرد به محیط زیست جلوگیری می‌کند.

واحد کیفی‌سازی نفت‌گاز پالایشگاه شیراز (DHT) هیدروژنی دارد که با حذف ناخالصی‌ها، به‌ویژه گوگرد و ترکیبات نیتروژنی، نفت‌گاز را به استانداردهای جهانی یورو ۵ می‌رساند، همچنین این واحد از نظر محیط زیستی و اقتصادی اهمیت بالایی دارد، زیرا نفت‌گاز تولیدی در این واحد مطابق با استانداردهای بین‌المللی (یورو ۵) است و سبب افزایش کارایی موتور می‌شود.

فاز دوم واحد بازیافت گوگرد پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس

فاز دوم واحد بازیافت گوگرد پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس همزمان با دهه فجر به بهره‌برداری رسید، این واحد بازیافت گوگرد دارای ظرفیت تولید روزانه ۸۰ تن گوگرد جامد است که افزون بر ایجاد ارزش افزوده، منافع اقتصادی قابل‌توجهی را برای شرکت به همراه دارد، همچنین فاز دوم واحد بازیافت گوگرد پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس نقش مؤثری در پیشگیری از آلایندگی دارد و از سوزاندن کامل گازهای اسیدی جلوگیری می‌کند.

بهره‌برداری از ۸ واحد زیربنایی پالایشگاه اصفهان

هشت واحد زیربنایی پالایشگاه اصفهان با هدف ارتقای استانداردهای محیط زیستی و تقویت جایگاه پالایشگاه اصفهان در تأمین پایدار فرآورده‌های نفتی کشور به‌صورت آزمایشی راه‌اندازی شدند.

این واحدها شامل واحدهای تصفیه آب صنعتی، واحد گاززدا و پمپ‌های آب تغذیه بویلر، دیگ‌های بخار جدید، واحد «De-Oiling» واحدهای تصفیه آب‌های Oily و Non-Oily، واحد هوای فشرده و ابزار دقیق و واحد تولید نیتروژن با حضور جمعی از مدیران پالایشگاه و مسئولان استانی با هدف افزایش ظرفیت تولید، بهبود کیفیت فرآیندها، کاهش مصرف آب و انرژی و ارتقای شاخص‌های زیست‌محیطی عملیاتی شدند.

صدور آنی کارت سوخت

صدور آنی کارت هوشمند سوخت ازجمله طرح‌های مهم شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران است که با هدف کاهش هزینه‌های ملی، امنیت پایدار سوخت‌رسانی و صرفه‌جویی در زمان و هزینه متقاضیان کارت سوخت در دهه فجر امسال به بهره‌برداری رسید. در این طرح، با تکیه بر توان فنی داخلی و تلاش شبانه‌روزی کارکنان سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، امکان تولید و تحویل آنی کارت هوشمند سوخت برای متقاضیان در کشور فراهم شده و صدور آنی کارت سوخت با ثبت‌نام و مراجعه غیرحضوری به سامانه fcs.niopdc.ir به‌طور کامل الکترونیکی انجام می‌شود.

بهره‌برداری از طرح صدور آنی کارت سوخت سبب می‌شود فرآیند انتظار متقاضیان برای دریافت کارت که پیش از این با استفاده از روش‌های قدیمی مانند مراجعه به دفاتر پلیس+۱۰، ۶۰ روز زمان می‌برد، اکنون به ۲۴ ساعت رسیده است.

اتصال نیروگاه تابان به شبکه خطوط لوله

طرح اتصال نیروگاه سیکل ترکیبی تابان به شبکه خطوط لوله فرآورده‌های نفتی ازجمله طرح‌ها مهم شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت ایران است که به‌منظور افزایش زیرساخت‌های سوخت‌رسانی کشور، پایداری تأمین سوخت و رفع ناترازی برق در منطقه با تکیه بر توان مهندسان داخلی به طول مسیر خط لوله سوخت‌رسانی ۴ هزار و ۲۰۰ متر وارد مدار شد.

پیش از اجرای طرح انتقال سوخت از طریق خط لوله، تأمین سوخت نیروگاه‌ها به‌صورت ریلی و جاده‌ای انجام می‌شد که این شیوه افزون بر افزایش احتمال بروز حوادث، زمینه خروج بخشی از سوخت در فرآیند انتقال و انحراف آن از چرخه رسمی توزیع را نیز فراهم می‌کرد. نیروگاه تابان در مجاورت نیروگاه سیکل ترکیبی و نیروگاه شیرکوه یزد قرار دارد و با راه‌اندازی خط لوله سوخت‌رسانی، زنجیره تأمین انرژی جنوب شرق کشور به‌صورت پایدار و ایمن تقویت می‌شود.

فاز دوم پتروشیمی بوشهر

فاز دوم پتروشیمی بوشهر شامل واحدهای الفین، منواتیلن گلایکول و یوتیلیتی آفسایت، سه‌شنبه، ۱۴ بهمن با سرمایه‌گذاری مجموع یک میلیارد دلار، به فرمان رئیس‌جمهوری بهره‌برداری شد. واحد الفین با ظرفیت سالانه ۱۰۹۰ هزار تن و سرمایه‌گذاری ۶۰۴ میلیون دلار برای تولید اتیلن و پلی‌اتیلن‌ها ساخته شده که برای ۶۸۸ نفر اشتغال‌زایی مستقیم داشته است.

همچنین واحد منواتیلن گلایکول (MEG) با ظرفیت ۵۵۴ هزار تن و سرمایه‌گذاری ۴۵۶ میلیون دلار برای استفاده در پلی‌استرها و ضدیخ اجرا شده و برای ۳۱۷ نفر اشتغال‌زایی مستقیم دارد.

حذف کامل مشعل در پتروشیمی زاگرس

طرح نوآورانه حذف کامل مشعل در پتروشیمی زاگرس نیز سه‌شنبه، ۱۴ بهمن با فرمان رئیس‌جمهوری در حضور حسن عباس‌زاده، مدیرعامل شرکت پتروشیمی به بهره‌برداری رسید؛ شرکت پتروشیمی زاگرس با اجرای موفق پروژه‌ بازیافت گازهای مشعل و راه‌اندازی واحد پیشرفته پی‌اس‌ای، توانست برای نخستین بار در کشور فرآیند تولید متانول بدون اتلاف گاز و بدون مشعل را محقق کند.

تجهیزات این واحد که به‌طور کامل از سوی توان مهندسی و متخصصان داخلی طراحی، ساخته و نصب شده است، با تبدیل گازهای ارسالی به مشعل به ترکیبات ارزشمند شامل هیدروژن با خلوص بالا (۹۹.۹۸ درصد) و گازهای غنی از CO و CO₂، امکان استفاده دوباره از آنها را در فرآیند تولید فراهم می‌کند.

هفتمین خط واحد نساجی پتروشیمی شهید تندگویان

پتروشیمی شهید تندگویان با راه‌اندازی موفقیت‌آمیز هفتمین خط تولید نخ پلی‌استر با تکیه بر توان داخلی در شرایط تحریم اقتصادی، توانست ظرفیت تولید خود را به ۸۸ درصد ظرفیت اسمی برساند؛ این دستاورد که پس از سال‌ها توقف در توسعه حاصل شده است، گامی کلیدی برای دستیابی به ظرفیت کامل تولید و افزایش بهره‌وری، پایداری تولید و توسعه ظرفیت‌های عملیاتی شرکت به‌شمار می‌رود.

مهندسی نظام‌مند و فناوری بومی، پیشران اصلی تحول صنعت نفت است.
معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری با ارائه گزارشی جامع از عملکرد یک‌ساله این معاونت تأکید کرد: این معاونت در یک سال گذشته، با محور قرار دادن «مهندسی نظام‌مند» و «توسعه فناوری‌های بومی»، تلاش کرده است زیرساخت‌های پژوهشی، فنی و اجرایی این صنعت را بازآفرینی کند.

پژوهش و فناوری به‌عنوان ارکان اصلی تحول در این صنعت، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش وابستگی به منابع خارجی و مدیریت محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها دارد. با تکیه بر توان داخلی و تمرکز بر حل مسائل عملیاتی، شرکت‌های نفتی توانسته‌اند مسیر توسعه دانش‌بنیان و نوآوری فناورانه را در راستای اهداف کلان کشور تقویت کنند و گام‌های مؤثری برای ارتقای توانمندی‌های راهبردی بردارند.

امید شاکری، معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری در گفت‌وگو با خبرنگار شانا با تأکید بر اینکه مأموریت این معاونت تنها پشتیبانی فنی نیست، بلکه هدایت‌گری توسعه‌ای صنعت نفت است، بیان کرد: در یک سال گذشته تلاش کردیم با نگاهی کل‌نگر و نظام‌مند، پیوند میان مهندسی، پژوهش و فناوری را تقویت کنیم و این سه حوزه را در خدمت حل مسائل واقعی صنعت نفت قرار دهیم. نتیجه این رویکرد، تمرکز بر اصلاح فرآیندها، ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری و کاهش ریسک‌های فنی، قراردادی و فناورانه در پروژه‌های صنعت نفت بوده است.

مشروح گفت‌وگو با امید شاکری، معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری را در ادامه می‌خوانید.

مهم‌ترین محورهای عملکرد معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری در یک سال گذشته چه بوده است؟

عملکرد یک‌ساله ما را می‌توان در قالب یک راهبرد منسجم و چند محور کلیدی به‌هم‌پیوسته خلاصه کرد که همگی در خدمت یک هدف اصلی یعنی تقویت زنجیره ارزش صنعت نفت و افزایش تاب‌آوری آن هستند. نخستین و بنیادی‌ترین محور، «بازمهندسی نظام فنی و اجرایی» صنعت نفت است. هدف ما در این بخش، افزایش شفافیت، کاهش اختلاف‌های قراردادی و سرانجام ارتقای بهره‌وری در همه مراحل پروژه‌ها است.

محور دوم، «ساماندهی و هدفمندسازی پژوهش و فناوری» است. باور داریم پژوهش‌های پراکنده نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای حیاتی این صنعت باشند، بنابراین تلاش کردیم پژوهش‌ها را از حالت جزیره‌ای خارج کنیم و آنها را به‌طور مستقیم در خدمت نیازهای عملیاتی و راهبردی صنعت قرار دهیم. سومین محور کلیدی، تمرکز بر «توسعه فناوری و تولید بار اول» است که ابزار اصلی ما برای کاهش وابستگی به خارج و افزایش عمق ساخت داخل است. از طریق این راهبرد، به دنبال رفع گلوگاه‌های فناورانه و تحریمی هستیم.

در کنار این سه رکن اصلی، محورهای مکمل و بسیار مهم دیگری از قبیل حمایت هدفمند از شرکت‌های دانش‌بنیان و سازندگان
داخلی، توسعه و روزآمدسازی استانداردها به‌منظور ارتقای ایمنی و کیفیت و توجه ویژه به پدافند غیرعامل و مدیریت بحران برای افزایش انعطاف‌پذیری صنعت نیز پیگیری شده‌اند.

در حوزه نظام فنی، اجرایی و ارزشیابی طرح‌ها چه اقدام‌هایی انجام شده است؟

در حوزه نظام فنی، اجرایی و ارزشیابی طرح‌ها، در راستای پیاده‌سازی و راهبری نظام فنی و اجرایی هماهنگ و یکپارچه در سطح وزارت نفت، اقدام‌های متعددی در زمینه تهیه، تدوین و ابلاغ آیین‌نامه‌ها، دستورعمل‌ها، معیارها و استانداردهای فنی، همچنین نظارت بر حسن اجرای آنها انجام شده است.

در حوزه تهیه و تدوین اسناد همسان پیمان، به‌منظور حمایت از به‌کارگیری محصولات فناورانه و ساخت داخل شرکت‌های دانش‌بنیان در صنعت نفت و پیرو تکالیف مقرر در قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسه‌های دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری و اختراعات مصوب ۱۳۸۹، قانون حداکثر استفاده از توان تولیدی و خدماتی کشور و حمایت از کالای ایرانی مصوب ۱۳۹۸ و قانون جهش تولید دانش‌بنیان مصوب ۱۴۰۱، سند همسان «ساخت بار اول» برای محصولات نوع اول و دوم شامل کالاها، تجهیزات صنعتی و محصولات شیمیایی صنعتی تدوین و آذر امسال بلاغ شد.

از سوی دیگر، در بخش تدوین، بازنگری و روزآمدسازی فهرست‌های بها (لیست قیمت) و حق‌الزحمه، فهرست بهای اختصاصی صنعت نفت برای سال ۱۴۰۴ به‌روزرسانی شد و بخش‌هایی از آن نیز مورد اصلاح قرار گرفت. همچنین ضرایب منطقه‌ای این فهرست‌ها با دقت بیشتری بررسی و توسعه داده شد. تا شرایط اجرایی پروژه‌ها در مناطق مختلف کشور به‌صورت واقع‌بینانه‌تری منعکس شود. از دیگر اقدام‌های این بخش می‌توان به تدوین و ابلاغ دستورعمل تعیین حق‌الزحمه عوامل تخصصی در پروژه‌های پژوهشی بالادستی مسئله‌محور فناورانه و پایین‌دستی تقاضامحور صنعت نفت در سال ۱۴۰۴ اشاره کرد.

در حوزه تعدیل، مبالغ جبرانی و ارزیابی مالی مناقصات، دستورعمل ارزیابی مالی و تعیین کمترین قیمت متناسب در مناقصات وزارت نفت مورد بازنگری قرار گرفت و تیر امسال از سوی وزیر نفت ابلاغ شد. این دستورعمل به‌منظور زمینه‌سازی رقابت صحیح‌تر و اعمال رویه واحد در تعیین کمترین قیمت متناسب پیشنهادی (موضوع بندهای الف و ز ماده ۲ قانون برگزاری مناقصات) تدوین شده است، همچنین به‌منظور جبران هزینه‌های ناشی از افزایش قیمت ارز و به‌منظور دستورعمل ابلاغی سازمان برنامه و بودجه کشور، دستورعمل تکمیلی نحوه جبران آثار ناشی از افزایش قیمت ارز در پیمان‌های ریالی فاقد تعدیل صنعت نفت (نوبت چهارم) اردیبهشت امسال ابلاغ شد. افزون بر این، ضرایب تطبیق پیشنهادی شرکت ملی نفت ایران در خصوص تعدیل پروژه‌های نگهداشت توان تولید (طرح‌های EPD/EPC) رسیدگی و فرآیند تصویب‌خواهی از وزیر نفت در این زمینه انجام شد.

یکی از مهم‌ترین موضوعات در نظام فنی و اجرایی، مسئله نظارت و ارزشیابی عملکرد عوامل و ارکان نظام فنی و اجرایی طرح‌ها و پروژه‌ها است که در وهله اول نقش بسزایی در سنجش و تعیین نقاط ضعف و قوت عوامل و بهبود عملکرد اجرایی ایشان ایفا و به تبع آن، ارتقای شاخص‌های کیفی، کمّی و رسیدن به اهداف اصلی پروژه (زمان، هزینه، کیفیت و…) را محقق می کند. به همین منظور برای بهبود مستمر، ارتقای شاخص‌های عملکردی و موفقیت پروژه، ایجاد سازوکارهای مشخص و تهیه و ابلاغ دستورعمل‌های جامع برای ارزشیابی عملکرد عوامل نظام فنی و اجرایی طرح‌ها و پروژه‌ها (پیمانکاران، تأمین‌کنندگان، مشاوران، مجریان طرح‌ها و …) در وزارت نفت بر اساس شاخص‌ها و معیارهای تخصصی، تهیه و ابلاغ شد.

برای ارتقای نظام مناقصات و صلاحیت‌سنجی شرکت‌ها در پروژه‌های بالادستی نفت و گاز چه تدابیری اندیشیده شده است؟

با هدف ایجاد وحدت رویه در نحوه برگزاری مناقصات به‌ویژه در حوزه قراردادهای پیچیده و چندوجهی، الزام‌های انتخاب نوع مناقصه از لحاظ مراحل بررسی (یک مرحله‌ای یا دو مرحله‌ای)، تدوین و به شرکت‌های تابع ابلاغ شد. این چارچوب انعطاف لازم را به کارفرمایان می‌دهد تا بتوانند متناسب با پیچیدگی پروژه، روش مناسب را برای برگزاری مناقصه، انتخاب کنند، همچنین با هدف تسهیل حضور سرمایه‌گذاران و تأمین منابع مالی موردنیاز طرح‌های توسعه میدان‌های نفت و گاز، چارچوب حقوقی و قراردادی مشارکت شرکت‌های صاحب صلاحیت نفتی با سرمایه‌گذاران تدوین شد که این اقدام بستر مناسبی برای جذب سرمایه و اجرای پروژه‌های بزرگ و پیچیده در حوزه بالادستی را فراهم می‌کند.

اقدام دیگری که در این حوزه به عمل آمد تدوین شیوه‌نامه پایش ظرفیت کاری شرکت‌های فعال در حوزه تأمین دکل و عملیات حفاری بود تا مانع از انباشت تعهدات بیش‌ازحد توان واقعی شرکت‌ها شده و از ایجاد تأخیر در زنجیره اجرای پروژه‌های بالادستی جلوگیری کند. همچنین با توجه به اعلام نیاز شرکت‌های تابع برای متناسب‌سازی رشته‌های تخصصی نفت و گاز در آیین‌نامه تشخیص صلاحیت پیمانکاران با نیازهای روز صنعت نفت، حوزه تعریف رشته‌ها و جداول طبقه‌بندی و تشخیص صلاحیت پیمانکاران با همکاری سازمان برنامه و بودجه کشور روزآمد و بر این اساس سه زیررشته جدید در حوزه نفت و گاز به آیین‌نامه افزوده شد که پاسخگوی نیازهای نوظهور صنعت نفت، به‌ویژه در حوزه اکتشاف، سازه‌های فراساحلی و قراردادهای تعمیر و نگهداری (O&M) خواهد بود.

یکی دیگر از مهم‌ترین اقدام‌های انجام‌شده در این حوزه، انتشار دور جدید فراخوان ارزیابی شرکت‌های اکتشاف و تولید ایرانی (E&P) و انجام فرآیندهای ارزیابی شرکت‌های مذکور به‌عنوان دستگاه مرکزی وزارت نفت و با همکاری شرکت ملی نفت بوده است. بر این اساس پس از انجام ارزیابی‌های تخصصی، ۶ شرکت – مشارکت به فهرست شرکت‌های اکتشاف و تولید افزوده شده و ‌هم‌اکنون ۲۷ شرکت – مشارکت ایرانی امکان حضور و فعالیت در قراردادهای بالادستی نفت و گاز و طرح‌های اکتشاف، توسعه و تولید از میدان‌های نفت و گاز را خواهند داشت، همچنین به‌منظور تدوین سازوکار متناسب با نیازهای صنعت نفت برای ارزیابی صلاحیت و انتصاب مجریان طرح‌ها، پیش‌نویس دستورعمل مربوطه بر اساس مبانی ابلاغ‌شده از سوی سازمان برنامه و بودجه کشور، تهیه و برای اخذ نظرات ذی‌نفعان برای شرکت‌های تابع ارسال شده است و در مرحله بعدی، ابلاغ دستورعمل در دستور کار قرار دارد.

نقش وزارت نفت در همکاری با نهادهای بین‌المللی استانداردسازی و توسعه و اجباری‌سازی استانداردهای صنعت نفت در سطح ملی چه بوده است؟

امور استانداردها و ضوابط فنی وزارت نفت ذیل اداره کل نظام فنی و اجرایی و ارزشیابی طرح‌های معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری این وزارتخانه نسبت به پذیرش مسئولیت دبیرخانه کمیته فنی متناظر ISO TC 67 با عنوان «صنایع نفت و گاز شامل انرژی کم‌کربن» و تشکیل هفت زیرکمیته متناظر آن در بخش‌های مختلف صنعت نفت در کشور اقدام کرده و تاکنون مدارک واصله از آن نهاد بین‌المللی با همکاری سازمان ملی استاندارد ایران پاسخ داده شده است. از دیگر فعالیت‌های انجام‌شده، پذیرش مسئولیت دبیرخانه کمیته فنی متناظر IEC TC 44 با عنوان «ایمنی ماشین‌آلات فرآیندی» از سوی اداره کل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت بوده و این امور نسبت به پاسخگویی به مدارک و مستندهای دریافت شده از نهاد بین‌المللی IEC فعالیت به‌سزایی دارد.

همچنین این امور در طول یک سال گذشته نسبت به پاسخگویی به مدارک و مستندهای نهاد بین‌المللی ارزیابی انطباق (IECEx) در حوزه تجهیزات به‌کار گرفته‌شده در محیط‌های مستعد خطر انفجار که به وفور در صنعت نفت کشور وجود دارد، مشارکت فعال داشته و بیش از ۱۵ مدرک با همکاری سازمان ملی استاندارد ایران و اظهارنظر شرکت‌های اصلی و تابع وزارت نفت، پاسخ داده شده است.

ازجمله فعالیت‌های انجام‌شده در سطح ملی از سوی امور استانداردها و ضوابط فنی این معاونت در طی یک سال گذشته، می‌توان به ۳۸ عنوان استاندارد بازنگری و ملی‌سازی شده و ۱۳ عنوان استاندارد تدوین جدید اشاره کرد، این در حالی است که تاکنون تعداد ۹۲ استاندارد صنعت نفت (IPS) مشتمل بر ۵۴ استاندارد ملی و ۳۸ استاندارد شرکتی امسال، به‌صورت اجباری ابلاغ شده‌اند، همچنین تعداد ۷۸ استاندارد دیگر مشتمل بر ۷۷ استاندارد ملی و یک استاندارد شرکتی نیز در مرحله ابلاغ آزمایشی قرار دارند که پس از اتمام بازه یادشده، به‌صورت اجباری ابلاغ می‌شوند.

با با توجه به آنکه ابلاغ اجباری استانداردها، نیازمند نظارت بر حسن اجرای استانداردها در سطح صنعت نفت است، این امور پیگیر تشکیل ساختار و دستورعمل‌های اجرایی نظارت در سطح کمیته‌های استانداردسازی چهار شرکت اصلی است. موضوع «گواهینامه صلاحیت حرفه‌ای اعضای کمیسیون‌های فنی تدوین و بازنگری استانداردها» با همکاری مرکز توسعه مدیریت صنعت نفت برای ارتقای توان کارشناسان استانداردسازی صنعت نفت از دیگر اولویت‌های این معاونت بوده که تاکنون سه آزمون صلاحیت حرفه‌ای برگزار شده و ادامه آن در حال پیگیری مجدانه و مستمر است.

سیاست وزارت نفت در حوزه تولید بار اول و بومی‌سازی چگونه دنبال شده است؟

سیاست‌های وزارت نفت در حوزه تولید بار اول و بومی‌سازی با رویکردی فعال و راهبردی دنبال شده است. هدف از این سیاست‌ها نه‌تنها حمایت از تولید داخلی، بلکه به‌کارگیری آن به‌عنوان ابزاری پیشران برای عبور از تنگناهای تحریمی و تقویت زنجیره ارزش صنعت نفت است. در این مسیر، با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، نظام درخواست مجوز طرح‌های تولید بار اول تدوین و ابلاغ شد تا فرایند صدور مجوزها شفاف، سریع و هدفمند شود.

از سوی دیگر سند همسان‌سازی تولید بار اول برای کالاها، تجهیزات صنعتی و محصولات شیمیایی نهایی شد که سبب یکپارچگی بیشتر در تصمیم‌گیری و کاهش موازی‌کاری در شرکت‌های تابع شده است. مطابق رویه و نظام ابلاغی در طول یک سال گذشته، ۱۷ پروژه پیشنهادی بررسی و تعیین تکلیف شد و امضای قرارداد برای ۲۹ پروژه دارای مجوز پیگیری شده است. افزون بر این، فهرست ۹۶ قلم کالای راهبردی فناورانه در اجرای قانون جهش تولید دانش‌بنیان تهیه شده که مبنای برنامه‌ریزی شرکت‌ها برای توسعه فناوری‌های اولویت‌دار قرار گرفته است.

حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و سازندگان داخلی به چه شکل انجام شده است؟

به‌منظور حمایت مؤثر از شرکت‌های دانش‌بنیان و سازندگان داخلی، اقدام‌های عملی متعددی انجام شده است. وزارت نفت با این باور که حمایت واقعی مستلزم ایجاد تقاضای پایدار و رفع موانع عملیاتی است، افزون بر حمایت‌های انجام‌شده در حوزه تولید بار اول و بومی‌سازی اقلام فناورانه راهبردی، فهرست اقلام کالایی با ممنوعیت خرید خارجی را روزآمد کرده و اعلام کرده است تا بازار داخلی برای سازندگان ایرانی تضمین شود. همچنین کتاب سازندگان منتخب صنعت نفت ایران با هدف توسعه صادرات کالا و خدمات فنی و مهندسی تدوین و منتشر شده است.

در عرصه فناوری‌های راهبردی، بومی‌سازی کمپرسورهای گازی سرچاهی و درون‌چاهی برای طرح فشار افزایی میدان پارس جنوبی با جدیت پیگیری می‌شود، زیرا این تجهیزات نقش کلیدی در آینده تولید گاز کشور دارند. از سوی دیگر، رسیدگی به مطالبات و اعتراضات شرکت دانش‌بنیان به‌ویژه در مورد واردات کالای دارای مشابه داخلی از دیگر اقدام‌های انجام‌شده است که تاکنون ۲۶ مورد به ثبت رسیده است. از دیگر اقدام‌ها برای توسعه و تقویت حضور شرکت‌های ایرانی در بازارهای بین‌المللی، حضور فعال در نشست‌های ماده ۱۹ حمایت از صادرات خدمات فنی و مهندسی، به‌عنوان نماینده وزارت نفت است.

به‌منظور ارتقای کیفیت کالای ساخت داخل مورد نیاز صنعت نفت، توسعه نهاد صدور گواهی کیفیت انجمن نفت ایران در دستور کار قرار گرفته و تدوین و انتشار فهرست آزمایشگاه‌های مرجع صنعت نفت در حال انجام است. در این راستا الزام سازندگان به گرفتن گواهی کیفیت برای محصولات مورد نیاز صنعت نفت در مرحله ورود به فهرست بلند منابع واحد دستگاه مرکزی، همچنین شرکت در مناقصات تأمین کالا، طی یک برنامه زمان‌بندی برای گروه‌های کالایی مشخص در دستور کار قرار دارد، همچنین ساماندهی گواهی‌نامه‌های ضدانفجار نیز انجام شده که شرکت‌های سازنده و کارفرمایی می‌توانند از خدمات داخلی صدور گواهی یادشده در این زمینه استفاده کنند. با توجه به ساماندهی زیرساخت‌های آزمایشگاهی و صدور گواهی کیفیت، پیش‌بینی می‌کنیم گامی بلند در ارتقای کیفیت محصولات ساخت داخل مورد نیاز صنعت نفت برداشته شود.

همکاری‌های فناورانه بین‌المللی چه دستاوردهایی داشته است؟

همان‌طور که اقتصاد دانش‌بنیان و صنعتی بر بنیاد نیروی انسانی متخصص شکل گرفته، خدمات فنی و مهندسی نیز به‌عنوان یک شاخه اصلی از همین نیروی انسانی ماهر، می‌تواند حرکت روی مرزهای دانش را برای صنعت نفت به ارمغان آورد. با توجه به اهمیت ارزآوری همکاری‌های فناورانه بین‌المللی و صدور خدمات فنی و مهندسی، در این حوزه دستاوردهای قابل‌توجهی با تمرکز بر انتقال فناوری‌های راهبردی و کاهش وابستگی به خارج کسب شده است. ازجمله این اقدام‌ها می‌توان به مشارکت ایران و روسیه برای انتقال فناوری پیگ هوشمند خطوط انتقال نفت و گاز و ایجاد مرکز جامع آزمایش خطوط لوله اشاره کرد، همچنین تسهیل‌گری وزارت نفت در حوزه صدور خدمات فنی و مهندسی تجهیزات دوار نیز قابل ذکر است. از این رو نقشه راه همکاری‌های علمی و فناورانه دو کشور روزآمد شده و پیگیری می‌شود. این‌گونه همکاری‌ها نه‌تنها سبب انتقال دانش فنی، بلکه زمینه‌ساز ارتقای توان مهندسی داخل و تقویت پایه‌های فناورانه صنعت نفت کشور شده است.

در حوزه پژوهش و فناوری چه تحولاتی ایجاد شده است؟

برای تحول در حوزه پژوهش و فناوری، یک مسیر نظام‌مند در مجموعه معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری دنبال شده که شامل ۵ محور اصلی است؛ در گام نخست، با هدف جلوگیری از پراکندگی پروژه‌ها و اتلاف منابع، «دستورعمل ساماندهی فعالیت‌های پژوهش و فناوری صنعت نفت» تدوین و ابلاغ شده است، همچنین با تدوین و انتشار «نقشه راه توسعه فناوری‌های اولویت‌دار» و «کتاب اولویت‌های پژوهشی»، مسیر حرکت دانشگاه‌ها و مراکز علمی کاملاً شفاف شده است تا همه فعالیت‌های پژوهشی دقیقاً بر مبنای نیازهای واقعی صنعت (تقاضا) متصل و اجرایی شود.

در بخش ایجاد ساختارهای نوین همکاری و هم‌افزایی دو اقدام راهبردی برای هم‌افزایی میان ارکان مختلف انجام شده است؛ کنسرسیوم گازهای همراه که برای نخستین بار، الگوی توسعه کسب‌وکارهای دانش‌بنیان با مشارکت سه‌جانبه میان «بخش خصوصی، دانشگاه و پارک فناوری صنعت نفت» در قالب یک کنسرسیوم ایجاد شده است و یکپارچه‌سازی ارکان زیست‌بوم که تفاهم‌نامه مجزایی نیز میان «دانشگاه، پژوهشگاه و پارک فناوری صنعت نفت» برای یکپارچه‌سازی فعالیت‌ها امضا شده تا هماهنگی کامل میان ارکان علمی برقرار شده و از موازی‌کاری پرهیز شود.

از طریق تشکیل کارگروه ارتقای فناوری‌های تولید نفت و گاز، بیش از ۴۰ طرح فناورانه مورد ارزیابی دقیق قرار گرفته که تعدادی از آنها هم‌اکنون در مرحله اجرا و تجاری‌سازی قرار دارند. کمیته‌های تخصصی «توسعه کسب‌وکار فناورانه» با مأموریت تدوین ‌الگوهای جدید سرمایه‌گذاری و رفع موانع حقوقی و نخبگانی تشکیل شده است. رفع موانع طرح‌های میدان‌محور دانشگاهی و پروژه‌های احیای چاه‌های کم‌بازده با بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های فناور به‌طور مستمر پیگیری و عملیاتی شده است.

از سوی دیگر برای حمایت عملی از بدنه فناور کشور، اقدام‌های گسترده‌ای در حوزه تخصیص تسهیلات انجام شده است؛ درخواست تسهیلات ۱۴۱ شرکت فناور در کارگروه‌های تخصصی مورد بررسی قرار گرفته که سرانجام مبلغ ۳ هزار و ۶۷۰ میلیارد تومان به‌عنوان «تسهیلات مصوب» به تأیید رسیده است. از این مبلغ تاکنون ۱.۶ همت به‌صورت قطعی پرداخت شده است که این اقدام زمینه‌ساز ایجاد فرصت شغلی برای بیش از ۵۴۰ نفر در قالب تبصره ۱۸ قانون بودجه شده است.

هفت طرح مطالعاتی پیشران برای وزارت نفت تعریف و در مرحله امضای قرارداد است که با اجرای این طرح‌ها اصلاح نظام حکمرانی در حوزه انرژی و در بخش‌های مختلف صنعت نفت نظیر سرمایه‌های انسانی، نظام تخصیص و توزیع حامل‌های انرژی و تکمیل زنجیره پایین‌دستی انجام می‌شود، همچنین بسته سیاستی تأمین سوخت پاک برای انطباق با الزام‌های زیست‌محیطی بین‌المللی (IMO 2020) در حوزه اقتصاد دریامحور تهیه و تدوین شده است.

اقدام‌های انجام ‌شده در حوزه پدافند غیرعامل و مدیریت بحران چه بوده است؟

پدافند غیرعامل و مدیریت بحران از موضوعاتی است که در شرایط خاص کشور اهمیت دوچندان دارد و برنامه‌ها و اقدام‌های گسترده‌ای در این زمینه در تأسیسات و زیرساخت‌های صنعت نفت انجام شده است. از زمان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه نیز کمیته اجرایی پدافند غیرعامل وزارت نفت به‌صورت مرتب برای پیگیری تحقق اهداف و برنامه‌های پدافند غیرعامل برگزار شده و در قالب هفت نشست، ۷۸ مصوبه به تصویب رسانده که بخش عمده‌ای از آنها اجرایی شده و مابقی نیز در دست پیگیری است.

دو سند جدید «راهنمای ارزیابی عملکرد پدافند غیرعامل و مدیریت بحران در صنعت نفت» و «راهنمای مکان‌یابی و تجهیز اتاق مدیریت بحران در صنعت نفت» تدوین و ابلاغ شده و «نظام آموزش پدافند غیرعامل و مدیریت بحران صنعت نفت» نیز متناسب با نیازهای جدید صنعت نفت روزآمد شده است، همچنین با برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده برای ارتقای آمادگی واکنش در شرایط اضطراری، مانورهای متعدد سطح دو پدافند غیرعامل و مدیریت بحران در مناطق حیاتی و حساس صنعت نفت برگزار شده و عملکرد شرکت‌های تابع در حوزه پدافند غیرعامل و مدیریت بحران در حال ارزیابی است و تا پایان امسال، همه زیرساخت‌های حیاتی و حساس صنعت نفت به‌طور دقیق ارزیابی خواهند شد.

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و مدیریت مصرف انرژی چگونه دنبال می‌شود؟

صنعت نفت به‌عنوان بزرگ‌ترین تأمین‌کننده انرژی کشور، امروز با درک الزامات پایداری و آینده‌نگری در حوزه انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی را به‌صورت جدی در دستور کار خود قرار داده است و برای تنوع‌بخشی به سبد انرژی، هم‌اکنون ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی در حال احداث و برنامه‌ریزی‌شده در سطح صنعت نفت حدود ۱۵۶ مگاوات برآورد می‌شود که نزدیک به ۴ مگاوات از این ظرفیت تاکنون به مرحله بهره‌برداری رسیده است و مابقی این ظرفیت در مراحل مختلف طراحی، تأمین مالی، امضا و اجرا قرار دارد که بیانگر ورود عملی صنعت نفت به زنجیره تولید انرژی پاک و کاهش وابستگی به شبکه سراسری برق است، همچنین تولید انرژی بر اساس بازیافت حرارت نیز، از دیگر برنامه‌های این وزارتخانه است.

همگام با توسعه تولید انرژی پاک، موضوع مدیریت مصرف انرژی نیز به‌صورت زیرساختی و نظام‌مند دنبال شده و در این راستا، سامانه مدیریت مصرف انرژی ساختمان‌های صنعت نفت طراحی و اجرایی شده است که هدف آن شناسایی الگوهای مصرف، پایش مستمر انرژی و فراهم‌سازی بستر اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی انرژی در مقیاس گسترده است و تاکنون، اطلاعات بیشتر ساختمان‌ها در این سامانه جمع‌آوری و ثبت شده است. این حجم از داده، امکان تحلیل دقیق مصرف، اولویت‌بندی پروژه‌های بهینه‌سازی و تعیین ظرفیت بهینه سامانه‌های خورشیدی را فراهم کرده و صنعت نفت را از اقدام‌های مقطعی به سمت حکمرانی بر اساس داده و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده واقعی سوق می‌دهد.

جمع‌بندی شما از مسیر پیش‌روی معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری چیست؟

آینده صنعت نفت بدون تکیه بر مهندسی نظام‌مند، پژوهش مسئله‌محور و فناوری بومی قابل‌تصور نیست. ما به دنبال ایجاد صنعتی تاب‌آور، دانش‌بنیان و رقابت‌پذیر هستیم که بتواند هم‌زمان پاسخگوی نیازهای داخلی و الزام‌های بین‌المللی باشد. این مسیر نیازمند استمرار حمایت‌های مدیریتی، مشارکت فعال شرکت‌های تابع، اعتماد به توان داخلی و بهره‌گیری هوشمندانه از تعاملات بین‌المللی است. معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری با همین رویکرد، برنامه‌های خود را با قدرت ادامه می‌دهد.