گذری بر حقوق مالکیت فکری فعالیت‌های پژوهشی

در مصاحبه با دکتر مرتضی رضاپور مطرح شد؛

گذری بر حقوق مالکیت فکری فعالیت‌های پژوهشی

یکی از زیرساخت هایی که می تواند ضامن موفقیت اقتصادی و فناوری محققان و موسسات پژوهشی در عصر دانایی‌محوری باشد، توجه به «حقوق مالکیت فکری» است. حقوق مالکیت فکری مجموعه ای از قوانین ومقرراتی است که از اثرات ناشی از فکر، خلاقیت و ابتکار بشر حمایت کرده و در این راستا یک سری حقوق مادی محدود به زمان و حقوق معنوی دائمی به پدید آورنده آن اعطاء می نماید. با توجه به اینکه غالب داشته های پژوهشگران و شرکت های دانش بنیان از جنس دارایی های فکری است لذا «مدیریت و حفاظت حقوقی از دارایی های فکری» امری اجتناب ناپذیر خواهد بود. از سوی دیگر، برای وارد شدن به عرصه اقتصاد جهانی باید با ادبیات خاص دنیای تجارت که یکی از مباحث کلیدی آن «Intellectual Property Law» یا همان حقوق مالکیت فکری است، آشنا شد. در واقع ندانستن مباحث حقوق مالکیت فکری برای پژوهشگران و شرکت ها یک تهدید جدی و دانستن آنها به عنوان یک فرصت بزرگ خواهد بود.در همین زمینه مصاحبه ای با آقای دکتر مرتضی رضاپور رئیس امور مالکیت فکری پژوهشگاه صنعت نفت انجام شده است.

لطفاً خود و همکارانتان را معرفی بفرمایید.

مرتضی رضاپور هستم رئیس امور مالکیت فکری پژوهشگاه صنعت نفت دارای مدرک دکترای شیمی تجزیه از دانشگاه تهران. در آزمون کارشناسی ارشد شیمی محض سال 1380 دارنده رتبه اول بوده‌ام. در آزمون دوره دکترا نیز، که البته در دوره ما نحوه آن متفاوت بود و توسط هر دانشگاه به‌صورت مستقل برگزار می‌شد، در دانشگاه تهران رتبه نخست و در دانشگاه تربیت مدرس حائز رتبه دوم بوده‌ام. مسلط به زبان انگلیسی بوده و از سال 81 به مدت 14 سابقه تدریس در تمام سطوح کانون زبان ایران را دارم. به زبان‌های آلمانی و فرانسه هم آشنایی متوسط دارم.

با توجه به تأسیس واحد مالکیت فکری از سال 83 درحالی‌که کارشناس یکی از پژوهشکده‌های پژوهشگاه صنعت نفت بودم به‌صورت پاره‌وقت با واحد مالکیت فکری پژوهشگاه مشغول همکاری شدم و از سال 84 نیز با توجه به حجم فعالیت‌ها به‌صورت تمام‌وقت در واحد مالکیت فکری مشغول خدمت هستم. کلیه همکاران واحد ملکیت فکری با توجه به توانمندهای فنی و شخصی خود برای همکاری با این واحد انتخاب شدند. در حال حاضر نفرات این واحد با توجه به تحصیلات فنی، گذراندن دوره‌های حقوقی و تجربه کار طولانی مدت روی پرونده‌های ثبت اختراعات، نرم‌افزارها و علائم تجاری هر یک از این همکاران در زمینه تخصصی خود در کشور کم‌نظیر هستند.

شکل‌گیری واحد مالکیت فکری در پژوهشگاه به چه صورتی بوده است؟

از سال 82 در پژوهشگاه به دلیل توسعه مناسبات بین‌المللی با شرکای خارجی و ایجاد امکان تعاملات فناورانه با آن‌ها مدیریت ارشد پژوهشگاه تصمیم گرفت دستاوردهای پژوهشگاه را در کشورهای دیگری که بسته به ماهیت هر دستاورد می‌توانستند بازار همکاری مناسبی باشد، ثبت نماید. البته قبل از این تاریخ نیز ثبت اختراعات پژوهشگاه در داخل کشور انجام می‌شد ولی با توجه به ملی بودن حمایت ناشی از ثبت اختراعات توسعه مناسبات برون‌مرزی پژوهشگاه، مستلزم ثبت دستاوردهای باارزش در بازارهای هدف بود که این نیز نیازمند شکل‌گیری یک واحد مالکیت فکری در پژوهشگاه صنعت نفت بود، تا به‌صورت تخصصی این کار را که سابقاً توسط امور حقوقی مجموعه انجام می‌شد را برعهده بگیرد . این امر به اشخاصی نیاز دارد که علاوه بر دانش حقوقی به دانش فنی حوزه مورد نظر نیز مسلط باشند تا با درک ماهیت اختراعات و تشخیص تغییرات احتمالی که بدون ایجاد تغییر در این ماهیت به هدف مشابهی می‌رسند، از طریق تنظیم اظهارنامه‌های فنی/حقوقی دقیق از کپی‌برداری از اختراع توسط دیگران جلوگیری کنند. این تخصص در دنیا تحت عنوان “وکالت ثبت اختراع ” شناخته شده است. متأسفانه علیرغم وجود متخصصین حقوقی خبره و متخصصین متعدد در حوزه‌های فنی، افراد متخصص در هر دو زمینه در کشور بسیار کمیاب هستند. بنابراین، واحد مالکیت فکری پژوهشگاه صنعت نفت که برای ثبت اختراعات در داخل و خارج کشور در حال شکل‌گیری بود، هسته نیروی انسانی متخصص فنی را انتخاب نمود و همراه با آموزش‌های حقوقی و کسب تجربه و آموزش در حین کار، با وکلای خارجی به تربیت نیروی انسانی متخصص پرداخت. بدین ترتیب اولین واحد تخصصی و حرفه‌ای مالکیت فکری در کشور در پژوهشگاه شکل گرفت.

در حال حاضر واحد مالکیت فکری پژوهشگاه صنعت نفت دارای چندین نیروی متخصص مسلط به دانش فنی و حقوقی است، که البته با توجه به ضرورت تعاملات بین‌المللی از نظر دانش زبان انگلیسی هم در سطح خوبی قرار دارند. ثمره این کار ثبت 132پتنت خارجی در 25 کشور دنیا و بیش از 152 اختراع و اظهارنامه داخلی در داخل کشور، به همراه بیش از 20 نرم‌افزار تخصصی و تعدادی از علائم تجاری مربوط به خود سازمان و فناوری‌های مختلف آن است.

ذکر این نکته ضروری است که علیرغم آنکه تا سال 1386 بر اساس قانون نظام ثبت اختراعات در ایران “اعلامی” بوده است، یعنی هر اظهارنامه‌ای به‌شرط رعایت الزامات شکلی ثبت می‌شد و بررسی احراز شرایط قانونی اختراع روی آن انجام نمی‌گرفت (مگر درصورتی‌که پس از ثبت مناقشه‌ای رخ می‌داد و موارد در دادگاه بررسی می‌شد)، با توجه به تلاش جدی پژوهشگاه صنعت نفت در پرهیز از ثبت اختراعات مناقشه آمیز و نقض حقوق اختراعات ثبت‌شده سایر اشخاص حقیقی و حقوقی، این واحد در کل دوره فعالیت خود تلاش نموده است از طریق ممیزی داخلی اختراعات خود صرفاً مواردی را که واجد تمام شرایط قانونی هستند را به ثبت برساند و اگر این دقت وجود نداشت، پژوهشگاه می‌توانست آمار اختراعات ثبت‌شده داخلی بسیار بیشتری را داشته باشد.

سال گذشته، کانون پتنت ایران که مجموعه ثبت اختراعات وابسته به معاونت فناوری نهاد ریاست جمهوری است، تحقیقی را روی تعداد اختراعات ثبت‌شده مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی ایرانی در اروپا و آمریکا انجام داد. نتایج این مطالعه در گزارشی تحت عنوان “اختراعات ثبت‌شده دانشگاهیان ایران در ادارات ثبت اختراعات معتبر دنیا” منتشر شد نشان می‌داد که پژوهشگاه صنعت نفت در این زمینه با اختلاف بسیار زیاد در بین تمامی مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی کشور دارای رتبه اول است. البته شایان ذکر است با توجه به اینکه تقریباً اکثر اختراعات مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی کشور در ایالات‌متحده و اروپا ثبت می‌شوند، که البته با توجه به اینکه هر فناوری ممکن است در یک کشور خاص بازار داشته باشد از نظر راهبردی کار صحیحی نیست، بسیاری از اختراعات ثبت‌شده پژوهشگاه در که با توجه به ملاحظات بازار در کشورهای آمریکای جنوبی ، کانادا ، کشورهای حوزه خلیج فارس ، چین و کره ثبت شده‌اند در این مطالعه در نظر گرفته نشده بود. بدیهی است که احتساب این موارد رتبه نخست پژوهشگاه را تغییر نمی‌داد ولی قطعاً اختلاف موجود میان پژوهشگاه و سایر مؤسسات را بسیار بیشتر می‌نمود.

مزایای ثبت اختراعات در امریکا چیست یا به عبارتی آیا حمایت قانونی و یا امتیازات دیگری در این امر وجود دارد ؟

در اینجا ذکر این نکته ضروری به نظر می‌رسد که متأسفانه در حال حاضر به دلیل فقدان اطلاعات دقیق میان مخترعین، اکثر محققین و مخترعین داخلی در صورت تمایل به ثبت اختراع خود در خارج از کشور، معمولاً بدون مطالعه بازار اختراع خود و همچنین ارزیابی سناریوهای مختلف حمایت از دارایی‌های فکری خود غالباً تمایل دارند اختراعات خود را در ایالات‌متحده به ثبت برسانند. در عین حال به نظر می‌رسد نوعی سوءتفاهم در مورد میزان اعتبار پتنت های آمریکایی در میان مخترعین وجود دارد و بسیاری بر این باورند که ثبت اختراع در ایالات‌متحده برای اختراع نوعی حمایت جهانی کسب می‌کند که با توجه به ماهیت ملی قوانین ثبت اختراعات، این امر به‌هیچ‌وجه صحت ندارد و چه‌بسا با توجه به بازار هدف و توزیع جغرافیایی رقبا و مصرف‌کنندگان، و همچنین طرح توجیهی مخترعین برای فعالیت‌های تجاری خود، ثبت مناسب پتنت ها در داخل کشور یا کشورهای به‌مراتب گمنام‌تر سودمندتر باشد. البته خوشبختانه با توجه به نظام هوشمندی فناوری حاکم بر پژوهشگاه کشورهای منتخب پژوهشگاه برای ثبت پتنت ها از روز نخست بسیار هدفمند انجام شده است .

به نظر بنده تصمیم به ثبت اختراعات در ایالات‌متحده توسط مخترعین داخلی، در بسیاری موارد، بیشتر نوعی سوءتفاهم است. البته صحیح است که نظام ثبت اختراعات آمریکا یکی از قدیمی‌ترین نظام‌های مالکیت فکری جهان و این کشور نیز یکی از بزرگ‌ترین بازارهای جهان است، و در عین حال ایالات‌متحده دارای نظام حقوقی قوی در این حوزه می‌باشد، ولی مادامی‌که اختراعی در این کشور بازار نداشته باشد، و یا مالک پتنت برنامه فعالیت و/یا قصد، برنامه یا توان مبادلات تجاری در آن کشور را نداشته باشد، صرف داشتن پتنت در آن کشور مزیت خاصی به شمار نمی‌آید، و می‌تواند باعث ایجاد هزینه‌های زیادی نیز برای مخترع شود.

عمر قانونی یک پتنت (مثلاً در آمریکا) چند سال است؟

اکثر قریب به‌اتفاق کشورهایی که از نظر بازار و نظام مالکیت فکری جذابیت دارند عضو کنوانسیون پاریس یا عضو معاهده همکاری پتنت یا PCT هستند. ایران نیز از گذشته دور عضو کنوانسیون پاریس بوده و اخیراً نیز رسماً به معاهده همکاری پتنت پیوسته است. بر اساس هردوی این معاهدات که به‌منظور هماهنگ‌سازی قوانین داخلی کشورهای مختلف در حوزه ثبت اختراعات تدوین شده‌اند، عمر اختراعات ثبت‌شده بیست سال از تاریخ ثبت است، ولی از آنجا که روال اداری ثبت اختراعات (در کشورهای توسعه‌یافته نظیر ایالات‌متحده) به‌طور متوسط حدود دو سال است، گاهی نیز گفته می‌شود عمر پتنت ها معمولاً 18 سال از تاریخ اعطای آن‌هاست. البته در ایران مراحل ثبت معمولاً بسیار کوتاه‌تر بوده و معمولاً حدود 6 الی 7 ماه طول می‌کشد.

چالش‌های محققین ما برای ثبت اختراعات چیست و چه مواردی را باید در نظر داشت؟

واقعیت این است که ثبت اختراع کار بسیار زمان‌بر، کاربر و دقیقی است. متأسفانه با توجه به فضای کسب‌وکار حاکم بر کشور، کسب درآمد از طریق تجاری‌سازی اختراعات هنوز پدیده‌ای جانبی و نوپاست و مراکز پژوهشی و آموزش عالی نیز بیشتر به سمت چاپ مقالات سوق داده می‌شوند، که علیرغم ارزش علمی بالا، کار به‌مراتب ساده‌تری است (انتشار یک مقاله در یک نشریه معتبر در صورت اصالت و نوآوری نتایج تحقیقات نهایتاً یک سال طول می‌کشد و هزینه خاصی ندارد، درحالی‌که گاهی ثبت پتنت علاوه بر لزوم صرف هزینه‌های بالا به چندین سال زمان، تهیه و ارائه مستندات فنی و حقوقی و استفاده از خدمات وکلای متخصص نیاز دارد، و حتی پس از ثبت نیز باید در بازه‌های زمانی مشخص هزینه هزینه‌های نگهداری پتنت نیز پرداخت گردد). چالش بزرگی که در حوزه مالکیت دستاوردهای پژوهشی در کشور و مراکز آموزشی و پژوهشی وجود دارد این است که به دلیل کمی نمونه‌های موفق در زمینه کسب درآمد از دستاوردهای پژوهشی، عدم توسعه زیست‌بوم تجاری‌سازی فناوری‌ها در کشور، سیاست‌گذاری‌های کلان در راستای تشویق چاپ مقالات، و کمی اطلاعات مربوطه میان فعالان عرصه پژوهش و فناوری، و همچنین مشکلات و دشواری مراحل پس از ثبت و رسیدن به فاز تجاری، محققین یا به‌واسطه انتشار مقالات و یا شرکت در سمینارها و نمایشگاه‌ها حقوق قانونی خود برای ثبت را از دست می‌دهند، یا اصولاً با نگاهی حداقلی عطای ثبت اختراع را به لقایش می‌بخشند، و گاهی نیز با اتخاذ تصمیمات نادرست در مورد نحوه و محل حمایت از اختراع خود عملاً به نتیجه مطلوبی نمی‌رسند .

آیا در صنعت نفت حمایت قانونی از محققین صورت می‌گیرد؟

در سطح پژوهشگاه مصوباتی توسط هیئت‌امنا تائید شده است. همچنین دستورالعمل مالکیت فکری صنعت نفت و دستورالعمل تجاری‌سازی فناوری‌های صنعت نفت که امتیازات خوبی در آن‌ها برای محققین در نظر گرفته است در دست تدوین و ابلاغ است. انتظار می‌رود با نهایی شدن دستورالعمل‌های فوق‌الذکر، سیاست‌های این حوزه در سطح صنعت نفت هماهنگ شوند.

با توجه به تجربیات و تخصص شما در این زمینه چه پیشنهادی برای تغییر جهت‌گیری افراد از توجه صرف به نگارش مقالات به ثبت اختراع دارید؟

این بحث زمانی مفهوم پیدا می‌کند که رویکرد نهادهای سیاست‌گذار و فضای اقتصادی کشور به سمت درآمدزایی از طریق تجاری‌سازی نتایج تحقیقات سوق پیدا کند. اگر این امر محقق شود، به‌صورت درون‌زا زیست بومی برای کسب‌وکار شکل می‌گیرد که در آن کسب مالکیت نتایج حاصل از تحقیقات دیگر یک ضرورت است. یکی از فازهای نخست چنین کاری که البته مراحل مهم‌تری نیز باید پس از آن محقق گردند ارائه دوره‌های آموزشی با توجه به نیازهای بخشی، برای افراد دخیل در حوزه پژوهش است که می‌تواند این فرایند را تسریع نماید. بارها در دوره کاری شاهد مواردی بوده‌ایم که افراد حقوق فکری خود در مورد اختراعات بسیار باارزش را به‌واسطه انتشار مقاله و افشای پیش از ثبت موضوع اختراع خود، از دست داده‌اند. برگزاری دوره‌های آموزشی و بیان چنین نمونه‌هایی نیز می‌تواند بسیار آموزنده باشد و لااقل در شکل‌گیری تغییرات از پایین به بالا نیز کمک کند.

برای برگزاری دوره‌های آموزشی در پژوهشگاه و یا در سطح کشور کاری انجام شده است و چه نتایجی داشته است ؟

بله. هفتم اردیبهشت (بیست و ششم آوریل) روز جهانی مالکیت فکری است که در کشور نیز اداره ثبت اختراعات در مراسم بزرگداشت آن و سایر موقعیت‌ها تلاش زیادی در جهت فرهنگ‌سازی این حوزه انجام می‌دهند. ولی مشکل اصلی این است که سوای این دوره‌ها که تمام مباحث موردنیاز پژوهشگران را پوشش نمی‌دهد و بیشتر اطلاعات تخصصی حقوقی در این زمینه در اختیار مخاطبین قرار می‌دهند، مخاطبان اصلی که پژوهشگران و دانشگاهیان هستند به دلیل عدم اطلاع و انگیزه کافی معمولاً از این دوره‌ها استقبال زیادی نمی‌کنند. در عین حال تعداد این دوره‌ها با توجه به کثرت پژوهشگران در سطح کشور، بسیار اندک است. شاید یک راه‌کار جدی افزودن یک واحد درسی مالکیت فکری به دروس دوره کارشناسی رشته‌های فنی مهندسی کشور باشد که توسط یک فرد خبره در حوزه وکالت ثبت اختراعات نیز ارائه گردد.

در فضای پژوهشگاه تا چه میزان این آشنایی وجود دارد و میزان استقبال از این دوره‌ها به چه شکل است؟

در سال‌های گذشته تقریباً هر سال دو یا سه دوره آموزشی در این زمینه داشته‌ایم. ذکر این نکته هم ضروری است که با توجه به محدودیت اساتید مجرب در این حوزه و تجربه و تخصص مثال‌زدنی همکاران واحد مالکیت فکری پژوهشگاه به‌ندرت دوره‌های آموزشی قابل‌مقایسه‌ای در سطح کشور برگزار می‌شود.

آیا واحد مالکیت فکری این آمادگی را دارد که با توجه به تیم متخصص و حرفه‌ای ثبت اختراعات سایر شرکت‌های وابسته به صنعت نفت را نیز انجام دهد ؟

در گذشته هم این کار انجام گرفته است. این واحد درقالب تفاهم‌نامه‌ای با پژوهش و فناوری شرکت ملی گاز به این مجموعه خدمات ارائه کرده است. نکته دیگر این است که ثبت اختراع مستلزم انجام هزینه‌های زیادی است که باید توسط متقاضی ثبت پرداخت شود که البته بخشی از آن هم هزینه خدمات متخصصین واحد مالکیت فکری است. بدیهی است ارائه خدمات به هر مجموعه خارج از پژوهشگاه مستلزم وجود توافقات بین سازمانی در زمینه‌های حقوقی و مالی است. به‌هرحال درصورتی‌که سایر مجموعه‌های صنعتی با در نظر گرفتن ملاحظات قانونی و مالی تمایل به این امر داشته باشند، واحد مالکیت فکری پژوهشگاه صنعت نفت آمادگی ارائه این نوع خدمات را دارد.

اگر مطلبی یا نکته‌ای دارید که ناگفته مانده بفرمایید.

در بسیاری موارد مراجعین این واحد بر این باورند که مجموعه ما بسیار سخت‌گیرانه عمل می‌کند و انجام کار با ما مستلزم ارائه اطلاعات و طی مراحلی است که گاهی در طی فرایند رسمی ثبت اختراعات نیز لزوماً مورد تقاضا نیستند. در توضیح این مطلب باید به عرض برسانم با عنایت به فعالیت جدی پژوهشگاه در حوزه تجاری‌سازی دانش‌های فنی توسعه‌یافته و ضرورت به حداقل رساندن امکان طرح دعاوی حقوقی مبنی بر کپی‌برداری از دارایی‌های فکری اشخاص ثالث و همچنین گسترش حوزه حمایتی اظهارنامه‌های ثبت اختراعات تحت مالکیت پژوهشگاه این حد از دقت اجتناب‌ناپذیر است. به‌عنوان مثال چند روز پیش در جلسه‌ای با مجموعه‌ای از همکاران که تصمیم به عقد قراردادی با یک مجموعه بیرونی داشتند این نگرانی طرح شد که کاری که بنا است در طی این قرارداد انجام شود ممکن است توسط کارفرما کپی‌برداری شود ولی پس از بررسی متن اظهارنامه اختراع مرتبط روشن شد که در فرایند تهیه این اظهارنامه همکاران واحد مالکیت فکری اطلاعاتی را به‌عنوان حالت‌های جایگزین اختراع در متن و ادعانامه گنجانده شده بود، عملاً حوزه کاری آتی، که در زمان ثبت اختراع اهمیت آن روشن نبود، نیز توسط همین اظهارنامه موردحمایت قرار دارد. شاید بتوان گفت یکی از دلایلی که به نظر می‌رسد ثبت اختراع از طریق این واحد نسبت به ثبت به‌صورت مستقیم، از نظر حجم، نوع و جنس اطلاعات مورد درخواست جهت تکمیل اظهارنامه‌ها دشوارتر است این است که متأسفانه در ثبت‌هایی که در خارج از پژوهشگاه صورت می‌گیرد، به دلیل عدم تنظیم اظهارنامه‌ها توسط وکلای پتنت (یعنی افراد دارای تخصص فنی و حقوقی) عملاً بسیاری از حقوقی که مخترع ممکن است در آینده به آن‌ها احتیاج پیدا کند در اظهارنامه‌ها مغفول گذاشته می‌شود و شاید به‌طور خلاصه بتوان گفت پتنتی که توسط یک وکیل پتنت و با توجه به ملاحظات قانونی و فنی و پیش‌بینی مسائل آتی تنظیم نشده باشد، مانند قراردادی که یک حقوقدان متخصص آن را تدوین نکرده باشد، قطعاً هزینه و زمان کمتری نیاز دارد ولی به احتمال بسیار زیاد ارزش کمتر و ریسک‌های آتی بالاتری دارد. در عین حال ناهماهنگی استانداردهای دستگاه‌ها اجرایی که در حال حاضر توسط اداره ثبت اختراعات به‌عنوان مراجع ممیزی ماهوی اختراعات انتخاب شده‌اند نیز این الزام را ایجاد می‌کند که پیشاپیش حداکثر اطلاعاتی که برای پاسخگویی به شبهات این مراجع ممکن است لازم شود با توجه به ماهیت اختراع و سوابق موجود در همان حوزه (که اصطلاحاً پیشینه نامیده می‌شود) در متن اظهارنامه‌های گنجانده شود (زیرا همان‌طور که مستحضرید افزودن اطلاعات ماهوی به متن اظهارنامه پس از ثبت غیرممکن است و شاید فقط بتوان در مورد محتوای مورد ادعای اولیه فقط شواهد تجربی ارائه کرد ولی عناصر محتوایی که در تنظیم اظهارنامه از قلم افتاده باشند عملاً ازدست‌رفته هستند). این نوع از دوراندیشی حرفه‌ای مستلزم دقت و وسواس زیاد در تهیه متون اظهارنامه‌هاست .

بنابراین پژوهشگاه صرفاً به دنبال بالا بردن آمار ثبت اختراع نیست .

قطعاً همین‌طور است. کمیت برای پژوهشگاه در درجات بعدی اهمیت قرار دارد و حفظ اصالت، قابل استناد بودن و کیفیت اختراعات در کنار پرهیز از تضییع حقوق اشخاص ثالث و همچنین جلوگیری از ضایع شدن حقوق پژوهشگاه توسط دیگران برای ما مهم‌تر است و چه‌بسا اگر این استانداردها وجود نداشت آمار ثبت اختراعات داخلی پژوهشگاه می‌توانست بسیار بالاتر باشد.

کدام حوزه فعالیت در ثبت اختراع پیشرو بوده است ؟

اختراعات قائم به پدیدآورندگان هستند و با توجه به ساختار کاری ماتریسی و جابجایی متعاقب بسیاری از مخترعین اصلی بین پژوهشکده‌های مختلف، و همچنین تغییرات ساختاری در خود پژوهشگاه، تعیین پیشتازی پژوهشکده‌ها عملاً بسیار دشوار است، ولی در حوزه‌های مشخص شاید بتوان به رتبه‌بندی پرداخت. به‌عنوان مثال، در مقایسه با سایر حوزه‌ها، در حوزه فناوری‌های نانو پژوهشگاه اختراعات زیادی را به ثبت رسانده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Page Reader Press Enter to Read Page Content Out Loud Press Enter to Pause or Restart Reading Page Content Out Loud Press Enter to Stop Reading Page Content Out Loud Screen Reader Support